vr 25 mei 2012
Bio Bekijk alles van Rutger Bregman Word fan Abonnement
20 februari 2012 Reageer (14) 827 x bekeken Politiek
Denker zonder droom
Niet alleen de slechtste politicus, ook de beste columnist weigert verhalen te vertellen
Uitgeroepen tot beste columnist van Nederland. Belezen, intelligent en bovenal: een geweldige schrijfstijl. Bas Heijne heeft zich ontwikkeld tot de spiegel der natie en het geweten van eenieder die slimme dingen wil zeggen. Hij stelt veel vragen, maar geeft weinig antwoorden. Daar lijkt hij zelfs boven te staan: "De stukjes vóór of tegen lees je maar ergens anders", zei hij onlangs tegen Vrij Nederland.
Toch is het riedeltje van Heijne wat voorspelbaar aan het worden. De dichter Jan Willem Akker vatte het samen als:
"Het naoorlogse humanisme, wat dat ook mag wezen, is niet meer in staat verwerpelijke sentimenten als nationalisme en xenofobie te neutraliseren."
Wat er voor in de plaats is gekomen, is populisme. Geert en Emile vertellen een nostalgisch verhaal, de rest staat met de mond vol tanden.
Heijnes analyse is juist en elegant, maar daar is het ook wel mee gezegd. Want inmiddels is hij, naast blootlegger, ook onderdeel van het probleem geworden. Niet alleen de slechtste politicus, ook de beste columnist weigert verhalen te vertellen. Als het daar op aankomt dan vervalt Heijne in vage toespelingen, zoals in een recente column: "Een algemeen verhaal hoeft niet uit algemeenheden te bestaan." Denk daar maar eens over na, meneer Cohen.
Het gebrek aan antwoorden gaat gepaard met een grijs wereldbeeld. "Bestaat vooruitgang?" Zo vroeg Heijne zich af tijdens de Socrateslezing voor het Humanistisch Verbond. Natuurlijk, er zijn altijd optimisten die zeggen dat de slavernij is afschaft, martelen wereldwijd wordt veroordeeld en de doodstraf steeds minder vaak wordt opgelegd. Maar dan komen de pessimisten die wijzen op moderne vormen van (loon)slavernij, de recente herinvoering van martelmethoden in de VS en de groeiende steun voor de doodstraf, ook in westerse landen. Heijne twijfelt:
"Hoe moet je daar positie in kiezen. Na lang aarzelen ben ik tot de conclusie gekomen: wat mij betreft hebben beide partijen gelijk. Vooruitgang en terugval zijn twee kanten van dezelfde medaille."
Het lijkt zo wijs. Bij twijfel, doe de Socrates: geef geen antwoord, maar stel een vraag. Nog meer twijfel? Doe de Aristoteles en kies het midden. Immers: "Het besef dat de wereld niet maakbaar is, is waardevoller dan welke verheven gedachte ook." Of sterker nog: "De idealen van de Verlichting zijn een schaamlap, een doekje voor het bloeden." Heijnes conclusie mag dan niet bijster origineel zijn (die gaat terug op het bloedeloze liberalisme van Karl Popper en Isaiah Berlin), zijn intellectuele bescheidenheid doet het nog altijd goed bij mensen die niet terugdeinzen voor een column van meer dan driehonderd woorden.
Maar ik vind het een vreselijke conclusie. En het is de conclusie van iemand die niet kan tellen. Dat er nog steeds veel te veel mensen in erbarmelijke arbeidsomstandigheden werken, laat onverlet dat de internationale slavenhandel tot het verleden behoort. Ook de tijdelijke terugval van één land in martelpraktijken staat niet in verhouding tot de morele vooruitgang die sinds de zeventiende eeuw is geboekt. En dat veel mensen na de veroordeling van een pedofiel of seriemoordenaar terugverlangen naar de doodstraf is irrelevant als we constateren dat, zelfs in de VS, sinds 1625 de doodstraf 98 procent minder vaak wordt opgelegd.
Ik geef toe: het uitgekauwde cliché dat de wereld niet maakbaar is, is niet de gevaarlijkste gedachte uit de ideeëngeschiedenis. Maar de moedeloosheid die er in besloten ligt heeft de wereld geen haartje beter gemaakt. Iemand die de idealen van de Verlichting een schaamlap vindt, is geen humanist maar een defaitist. Dat de werkelijkheid niet maakbaar is, is onzinnige prietpraat. Ze is misschien niet maakbaar volgens de ideologische blauwdrukken van weleer, maar dat betekent niet dat een betere wereld alleen in onze dromen bestaat. En het betekent ook niet dat de wereld zonder die dromen kan.
Helaas is de progressieve denker, die zich werkelijk engageert met de sociale en politieke werkelijkheid, een zeldzaamheid geworden. De samenleving is, vrij naar E.H. Kossmann, als een kwal op het strand: leuk om op afstand te observeren, maar iets waar je vooral niet in wilt stappen. Het type-Heijne lijkt steeds meer op het type-Bolkestein: iemand die, afgezien van een voorliefde voor boeken en sigaren, vooral een anti-intellectueel is. Het probleem is niet dat de oude ideologische blauwdrukken hebben afgedaan. Het probleem is dat we niet terug willen naar de tekentafel. Terwijl juist daar een taak is weggelegd voor de intellectueel.
Dat elegante getwijfel is besmettelijk. Ik ben bang dat als ik nog lang Bas Heijne blijf lezen, ik hem nog ga geloven ook.
Rutger Bregman (23) is historicus. Donderdag verschijnt zijn boek ‘Met de kennis van toen. Actuele problemen in het licht van de geschiedenis’
Dit artikel verscheen eerder in nrc.next
Laatste Reacties (14) Reageer Reacties in wachtrij: 0
-
Joop Schouten, do 23 februari 2012 10:25 Reageer op Joop
Check this out: http://www.youtube.com/user/khanacademy?feature=watch
(Over denkers gesproken.) -
Theo Brand, wo 22 februari 2012 21:30 Reageer op Theo
Goed verhaal, Rutger. Humanisme zonder stevig verankerde maar tegelijk ook open en responsieve spirituele tradities, leidt nooit tot de aansteklijke begeestering van bijvoorbeeld "I have a Dream" van M.L. King. Misschien is Nederland rijp voor een meer spiritueel getint humanisme in plaats van het wat starre en fantasieloze georganiseerde humanisme dat we nu in Nederland kennen en waar Bas Heijne een vertegwoordiger van is.
-
Jan de Boer, wo 22 februari 2012 17:53 Reageer op Jan
Het gekke is dat Heijne vroeger toch duidelijker stelling nam in zijn middenpositie, zo lees ik in http://www.vn.nl/Artikel-Literatuur/Bas-Heijne-de-allure-van-het-midden.htm :
"Opgefokt taalgebruik, doemscenario’s, hoge tonen, dreigen met rellen, voorschot nemen op de ineenstorting: Heijne vermoedt dat menigeen heimelijk verliefd is op het idee dat de clash of cultures zal uitbreken: ‘Dit is het multiculturele melodrama. De larmoyante hoofdrollen worden vertolkt door pathetische idioten en onverbeterlijke Wichtigmachers, die in normale tijden door niemand serieus genomen zouden worden – alleen zijn dit geen normale tijden.’ In dit verband vallen regelmatig de namen van de columnisten Mohammed Benzakour, Sylvain Ephimenco en Leon de Winter, de voorman van de Arabisch-Europese Liga Abou Jahjah, ‘de Leidse kamergeleerde’ Herman Philipse, de universalist Paul Cliteur en de anti-gematigde rechtsgeleerde Afshin Ellian. En op de achtergrond bevindt zich natuurlijk Pim Fortuyn, de man die volgens Heijne heeft gezorgd voor de mateloze overschatting van wat de politiek zou kunnen bewerkstelligen." -
Pieter Pan, di 21 februari 2012 19:20 Reageer op Pieter
Een columnist zonder mening is alleen maar een journalist ?
-
Marc 's Mening in de Marge, di 21 februari 2012 00:04 Reageer op Marc
Ik vind dat aanschouwelijke gedoe van Heijne ook maar niks. Dan zit je daar gelijk te hebben en het dient nergens toe, omdat je geen antwoord hebt, geen visie. Dan heb je z'n hele stuk doorgeworsteld en dan denk je "hij heeft ergens wel een punt, maar waar?"
Dat is geen verlichting maar maar verduistering waarbij je wegzakt in een moeras van dualiteiten. Je gedachten mogen in dienst van je droom hun functie vervullen en niet bij afwezigheid van, want dat is als een wiel dat draait in het luchtledige. Het draait en draait en het komt nooit ergens.
Dus de deur uit met je dure objectiviteit Heijne. Kleur bekennen! -
Evert van Vliet, di 21 februari 2012 10:27 in reactie op Marc 's Mening in de Marge Reageer op Evert
Partijtrekken leidt tot een Jobstijding.
Het ontgaat menigeen dat nou juist de a-politieke houding hout kan snijden.
Hetgeen echt niet inhoudt dat er geen dromen noch visie aan te pas komen.
Zodra je kleur bekent is daadwerkelijke samenwerking en de daadwerkelijke samenleving ten dode opgeschreven, kijk maar om je heen.
Feit is dat nagenoeg iedereen tracht 'derden' kleur te laten bekennen opdat men zich daar tegen af kan zetten e/o zich daar achter te scharen wanneer het wel zo van pas dreigt te komen.
Kortom; 'zelf'segregatie wordt desnoods afgedwongen....al was 'het' maar vanwege de non-identiteit der lager gelegen landerijen.
Primitief. -
Marc 's Mening in de Marge, di 21 februari 2012 13:56 in reactie op Evert van Vliet Reageer op Marc
Primitief? Dat vind jij na het eerst door je eigen kam te hebben gehaald. Ik vind het vrijblijvend en juist segreratief.
-
Evert van Vliet, wo 22 februari 2012 11:44 in reactie op Marc 's Mening in de Marge Reageer op Evert
Dat heeft niets met 'mijn' kam te maken, ik haal iets aan dat iedereen kan observeren.
Waar zie jij vrijblijvendheid dan? -
Marc 's Mening in de Marge, wo 22 februari 2012 12:03 in reactie op Evert van Vliet Reageer op Marc
De vrijblijvendheid ligt in de dure objectiviteit van Heijne. Hij committeert zich niet, hij analyseert slechts. Dat geeft het idee van de intellectuele buitenstaander de hulpeloze slimmerik. Hij moet meer doen met zijn inzichten. Occams razor toepassen.
-
Evert van Vliet, wo 22 februari 2012 15:03 in reactie op Marc 's Mening in de Marge Reageer op Evert
Dat is nou net het hele probleem, er lopen veel te veel ego's rond die 'hun' 'inzichten' komen uitwerken...vrijblijvend gaat men vervolgens aan de haal met op z'n 'best' totaal ongefundeerde eer.
Dat is mijn analyse, hetgeen mij overigens niet hulpeloos maakt omdat ik er (ook) geen touw aan vast wens te knopen. -
vanessa s., ma 20 februari 2012 17:54 Reageer op vanessa
Uitstekende bijdrage. Er is aan de verlichte linkerkant een soort verlamming om in de eigen standpunten te geloven. Dat lukt wel aan de reactionair-linkerkant en rechterkant en dus rennen de mensen die kant op. Dit staat niet los van het verdwijnen van Cohen: ook die, en vooral zijn fractie en wat er verder in de PvdA ''macht'' heeft: er is een zelftwijfel die de zaak plat legt.
-
Cees Rotteveel, ma 20 februari 2012 14:48 Reageer op Cees
Het hele stuk doet mij enorm denken aan het spreekwoord: De beste stuurlui staan wal of anders gezegd het droomloze populisme versus het intellect aan de tekentafel.
Feit is dat stuurman en de man op de wal niet dezelfde taal spreken. De stuurman mist het eenvoudig idioom en de leek mist de kennis van de gang van zaken aan boord. Feit is ook dat de man aan de wal, of zo je wil van onderuit, soms een verdraaid goed overzicht heeft wat de stuurman nou eenmaal niet kan hebben. Blijft dus de vraag: “Hoe zorg je ervoor dat de stuurman, toch een soort tunnel visionair, gaat luisteren naar de leek waardoor het hem uiteindelijk alleen maar makkelijker wordt gemaakt!” Ik neem de vrijheid in deze geest te verwijzen naar uitlatingen van Mevr. G. Verbeet, Voorzitter van de Tweede Kamer. -
Evert van Vliet, ma 20 februari 2012 14:27 Reageer op Evert
"Helaas is de progressieve denker, die zich werkelijk engageert met de sociale en politieke werkelijkheid, een zeldzaamheid geworden."
Daarentegen is de anonieme occupy'er in opmars.
'Progressie' in de politieke hoek gedrukt werkt wel maar dan vooral ondermijnend voor iedere vorm van realiteitszin.
Welkom op aarde! -
Lok Rup, ma 20 februari 2012 13:56 Reageer op Lok
Het volgende citaat lijkt mij zo'n beetje HET antwoord (lees: DE oplossing) van Bregman op het gepostuleerde anti-intellectualisme van Heijne (citaat): "Het probleem is niet dat de oude ideologische blauwdrukken hebben afgedaan. Het probleem is dat we niet terug willen naar de tekentafel. Terwijl juist daar een taak is weggelegd voor de intellectueel".
Maar m.i. is dat niet DE oplossing voor het echte probleem van het postmoderne populisme.
Veel te veel mensen hebben geen enkele interesse, boodschap noch belang om weer achter de tekentafel te gaan staan.
Het is veel makkelijker om achter een microfoon, op een website of via twitter over je "eigen, kleine verhaal" te roepetoeteren.
En als er al een intellectuele elite zou bestaan die nog zou kunnen inspireren dan wordt deze door de "massa" al heel gauw gewoon intellectueel "kalt gestelt", d.w.z. door middel van massaal verbaal geweld overstemd.
De massa wil helemaal geen nieuwe blauwdruk.
De massa wil het "oude vertrouwde" terug.
Dat zijn de economische hoogtijjaren van na WO II en hun welvaartsdroom verbonden aan een soort mytisch vooruitgangsgeloof.
Dat laatste mag je van mij gerust "een valse vorm van maakbaarheid" noemen.
Maar het is wel degelijk de kern van het huidige popiulistische oproer!
De "massa" (bij gebrek aan een betere term) is nu aan het woord.
Is door de elite van gisteren daartoe a.h.w. uitgenodigd en "opgeleid".
En voor die "massa" kan de intellectueel met zijn tekentafel gewoon de pot op.
Het is ten diepste een probleem van een mislukte naoorlogse emancipatie, alle historische voorbeelden van Bregman ten spijt.
Zei Wilders niet "dat de geest nooit meer terug in de fles zou kunnen worden gedouwd" (of woorden van gelijke strekking)?
opiniemakers
-
Mei Li Vos Directeur Orangegas en publicist
Bio -
Ivan Wolffers Hoogleraar Gezondheidszorg en Cultuur VU
Bio -
Ewout Klei Politiek historicus
Bio -
Boris van der Ham Tweede Kamerlid D66
Bio -
Brecht van Hulten presentatrice Kassa
Bio
Populair
-
De échte keuze van Samsom
Media verdraaien uitspraken van PvdA-leider over voorkeur voor SP
7920 x bekeken Korte Scan
Reageer (354) Politiek Twitter -
Kamermeerderheid voor ESM
UPDATE: PvdA eist extra garanties ... Stemming volgt morgen
7563 x bekeken Korte Scan
Reageer (553) Economie Twitter -
Volkskrant wil Joop verbieden
Hoofdredacteur: 'Joop is directe concurrent van onze opiniepagina' ... Joop-verbod moet lezers naar VK-site drijven
5823 x bekeken Korte Scan
Reageer (194) Media Twitter -
Peiling: Sap ruim aan kop
Update: Het GroenLinks-dilemma op het podium: Bevlogenheid versus bedachtzaamheid ... EenVandaag: 77 procent GroenLinks-leden kiest voor Sap
5583 x bekeken Korte Scan
Reageer (130) Politiek Twitter -
'SP smijt deur dicht voor GroenLinks'
[VIDEO] SP-voorzitter Jan Marijnissen wil volgens Limburgse krant niet meer samenwerken met GroenLinks ... Nieuws ook door andere media overgenomen … SP-woordvoerder ontkent … Frans Timmermans was aanwezig en bericht op Facebook: 'dat Jan Marijnissen de deur naar GroenLinks keihard dichtsmeet. Was ik niet met hem eens' ... Marijnissen: Met Dibi aan het roer is links GroenLinks voorbij
5137 x bekeken Korte Scan
Reageer (249) Politiek Twitter -
Het Joop-verbod van de Volkskrant
Francisco van Jole Apart: Voor de tweede keer in korte tijd is er in de Tweede Kamer gepleit voor het verbieden van Joop.
3534 x bekeken Korte Scan
Reageer (92) Media Twitter -
Bam! GroenLinks in frontale botsing met 21e eeuw
Partijvoorzitter Weening legt uit dat Dibi officieel ongeschikte kandidaat is maar dat leden hem toch mogen kiezen ... Kelder legt archaïsch denken bloot ... CDA nu moderner dan GroenLinks
3453 x bekeken Korte Scan
Reageer (44) Politiek Twitter -
De Hond peilt: Heftige electorale schommelingen
VVD-achterban niet blij met lenteakkoord ... Dibi kost GroenLinks zetels ... PvdA en PVV profiteren ... Geen meerderheid voor 'Kunduz-coalitie' ... Europa en euro zullen belangrijke rol spelen op 12 september
3420 x bekeken Korte Scan
Reageer (186) Politiek Twitter -
GroenLinks pakt forens hard
Update: GroenLinks legt uit: Arme mensen betalen voor dure leasebakken van de rijken ... GroenLinks-Tweede Kamerlid Ineke van Gent verdedigt Lenteakkoord: Dan ga je maar dichter bij je werk wonen
3345 x bekeken Korte Scan
Reageer (283) Economie Twitter -
D66 wil 40-urige werkweek terug
D66-Tweede Kamerlid Wouter Koolmees in Buitenhof: Een officiële vrije dag opgeven levert ook economisch voordeel op
3129 x bekeken Korte Scan
Reageer (171) Politiek Twitter

